Σε μια εποχή που η ζωή στα χωριά ήταν πιο απλή και πιο δεμένη με τη φύση, το νερό και ο άνεμος έδιναν κίνηση και ζωή στον τόπο.

Στα χωριά του Μακροτάνταλου,  στη βόρεια Άνδρο, τα νερούλα, οι νερόμυλοι και οι ανεμόμυλοι δεν ήταν απλώς πέτρινες κατασκευές μέσα στο τοπίο. Ήταν κομμάτι της καθημερινότητας των ανθρώπων, σημεία δουλειάς αλλά και τόποι συνάντησης.

Πριν από πολλά χρόνια, όταν οι ανάγκες του σπιτιού καλύπτονταν κυρίως από τη γη και τον μόχθο των ανθρώπων, οι κάτοικοι αξιοποιούσαν με σοφία ό,τι τους πρόσφερε ο τόπος. Τα ρέματα και οι πηγές έδιναν ζωή σε μικρές κατασκευές που ονομάζονταν νερούλα ή νεροτριβές. Εκεί οι γυναίκες των χωριών έφερναν τις φλοκάτες, τα κιλίμια και τα βαριά μάλλινα υφαντά.

Το νερό έπεφτε με δύναμη μέσα σε μια πέτρινη γούρνα και δημιουργούσε μια συνεχή κίνηση. Μέσα σε αυτήν την περιστροφή τα υφαντά καθαρίζονταν και μαλάκωναν, χωρίς άλλη βοήθεια πέρα από τη δύναμη της φύσης. Ήταν ένας απλός αλλά ευφυής τρόπος που αξιοποιούσε το νερό για μια δύσκολη δουλειά της καθημερινότητας.

Σημαντικό ρόλο στη ζωή των χωριών είχαν και οι νερόμυλοι. Εκεί οι κάτοικοι έφερναν το σιτάρι και το κριθάρι τους για να αλεστεί και να γίνει το αλεύρι του ψωμιού. Οι μύλοι ήταν χτισμένοι κοντά σε ρεματιές, ώστε το νερό να κινεί τον ξύλινο τροχό και να γυρίζει τις μυλόπετρες.

Στο νησί λέγεται πως υπήρχαν περίπου 200 νερόμυλοι, διάσπαρτοι σε κάθε γωνιά της Άνδρου, που κάλυπταν τις ανάγκες των χωριών και των κατοίκων του νησιού.

Ο μύλος όμως δεν ήταν μόνο τόπος εργασίας. Ήταν και τόπος συνάντησης. Οι χωριανοί περίμεναν τη σειρά τους, αντάλλασσαν νέα, κουβέντιαζαν για τις δουλειές και τα γεγονότα του τόπου. Έτσι ο μύλος γινόταν συχνά ένα μικρό κέντρο της κοινωνικής ζωής.

Σε ορισμένα σημεία της περιοχής υπήρχαν και ανεμόμυλοι, που αξιοποιούσαν τον δυνατό κυκλαδίτικο άνεμο για να κινήσουν τις μυλόπετρες. Υπολογίζεται ότι στο νησί υπήρχαν γύρω στους 70 ανεμόμυλους, χτισμένοι σε σημεία με αρκετό αέρα και στρατηγική θέση, ώστε να συμπληρώνουν την αγροτική παραγωγή εκεί που το νερό δεν επαρκούσε.

Στην τοπική παράδοση αναφέρεται συχνά και η περιοχή των Φρουσαίων, όπου λέγεται πως υπήρχαν αρκετοί νερόμυλοι κατά μήκος της ρεματιάς. Από τα γύρω χωριά μας στο Μακροταντάλο πολλοί κάτοικοι κατέβαιναν εκεί ακολουθώντας τα παλιά μονοπάτια για να αλέσουν το σιτάρι τους.

Σήμερα πολλά από αυτά τα κτίσματα στέκουν σιωπηλά μέσα στη φύση. Οι πέτρες τους όμως συνεχίζουν να θυμίζουν μια άλλη εποχή, όπου η ζωή του χωριού ήταν στενά δεμένη με το νερό, τον άνεμο και τη γη.

Ίσως αξίζει να κρατήσουμε ζωντανές αυτές τις μικρές μνήμες του τόπου μας. Γιατί μέσα από αυτές διατηρείται η ιστορία, η ταυτότητα και η ψυχή των χωριών μας.

Ο Πολιτιστικός μας Σύλλογος θα χαρεί ιδιαίτερα αν κάτοικοι και φίλοι της περιοχής μοιραστούν παλιές ιστορίες, μνήμες ή φωτογραφίες από νερούλα, μύλους και παλιά μονοπάτια. 

Κάθε μικρή μαρτυρία είναι πολύτιμη, γιατί βοηθά να κρατηθεί ζωντανή η παράδοση και η μνήμη του τόπου μας.