Για να φτιαχτεί το ψωμί χρειάζεται αλεύρι και για να γίνει το αλεύρι χρειάζεται ο μύλος. Στην προβιομηχανική εποχή η κινητήριος δύναμη για να δουλέψει ο μύλος προερχόταν κυρίως από τον αέρα – ανεμόμυλοι ή από το νερό – νερόμυλοι. Στην Άνδρο υπάρχουν ερείπια και από τις δύο κατηγορίες. Επειδή όμως στην ΄Άνδρο το νερό είναι σε σχετική αφθονία, οι ανεμόμυλοι ήταν λίγοι και μόνο σε περιοχές που δεν υπήρχε τρεχούμενο νερό.
Ο τύπος του νερόμυλου στην Άνδρο ήταν αποκλειστικά ο “Ελληνικός μύλος” ή “Norse mill” όπως ονομάζεται στη βόρεια Ευρώπη. Αυτός ο τύπος νερόμυλου έχει το βασικό πλεονέκτημα ότι το νερό κινεί την μυλόπετρα δίχως να χρειάζονται γρανάζια τα οποία δεν μπορούν να κατασκευαστούν εύκολα από ντόπια υλικά. Πρέπει να σημειωθεί ότι ο πρακτικότερος και επικρατέστερος τύπος ανεμόμυλου έχει οριζόντιο άξονα και για να γυρίσει την μυλόπετρα χρειάζεται γρανάζια. Λιγότερο αποδοτικοί ανεμόμυλοι με κάθετο άξονα χρησιμοποιήθηκαν επίσης.
Η ποσότητα νερού που ρέει στα ποτάμια της Άνδρου είναι σχετικά μικρή, ειδικά τα καλοκαίρια. Για αυτόν τον λόγο είναι ανάγκη το νερό να πέσει από ύψος ώστε να έχει την απαιτούμενη δύναμη να κινεί την μυλόπετρα.
Στην αρχή της βιομηχανικής επανάστασης και σε τόπους όπου έρεε άφθονο νερό, επεκράτησαν νερόμυλοι μεγάλης ισχύος με οριζόντιο άξονα όπου το νερό ωθεί την φτερωτή είτε από την κάτω πλευρά ή την επάνω. Ένας νερόμυλος τέτοιου τύπου υπάρχει στα ερείπια της Φάμπρικας του Εμπειρίκου στις Στενιές και είναι μεταγενέστερος των παλαιών νερόμυλων της Άνδρου.
ΣΧΕΔΙΟ ΚΑΙ ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΑ ΤΟΥ “ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΜΥΛΟΥ”
Ο νερόμυλος χτιζόταν στην πλαγιά κοντά στο ποτάμι. Σε ορισμένη απόσταση πριν από τον μύλο κατασκευαζόταν στο ποτάμι ένα μικρό φράγμα από όπου το νερό ακολουθούσε ένα αυλάκι στην όχθη που έφτανε πάνω από τον μύλο σε ύψος 5 έως 8 μέτρα από αυτόν. Εκεί το νερό έπεφτε στο “μυλοβάγενο”, έναν κάθετο αγωγό που στη βάση του είχε ένα οριζόντιο ακροφύσιο, το “σιφούνι”. Το νερό έβγαινε με ορμή από το σιφούνι και κινούσε την “φτερωτή”, που ήταν ένα οριζόντιο στεφάνι με πτερύγια, του οποίου ο άξονας ήταν κάθετος. Η μυλόπετρα ήταν δεμένη σταθερά στην πάνω άκρη του άξονα και περιστρεφόταν μαζί με την φτερωτή. Τα διάφορα εξαρτήματα του μύλου ήταν κατασκευασμένα από ξύλο και μόνο ο άξονας συχνά ήταν από σίδερο, φτιαγμένος από τον ντόπιο σιδερά. Μεταξύ της μυλόπετρας και της φτερωτής υπήρχε ένα πέτρινο πάτωμα που εξασφάλιζε ότι ο χώρος εργασίας του μυλωνά θα έμενε στεγνός. Στην Άνδρο το μυλοβάγενο ήταν φτιαγμένο είτε από ξύλο ή ήταν μια κάθετη λιθόκτιστη στεγανή καταπακτή. Παρ’ ότι η όλη κατασκευή βασιζόταν σε ντόπιες μεθόδους και υλικά, ο μυλωνάς είχε στη διάθεσή του μέσα ελέγχου της λειτουργίας του μύλου που του επέτρεπαν να ρυθμίζει την ροή του νερού και την απόσταση της μυλόπετρας από την κάτω πέτρα δίχως να χρειάζεται να φύγει από την θέση του. Περισσότερες λεπτομέρειες υπάρχουν στο διαδίκτυο, εάν γίνει αναζήτηση για “τα μέρη του νερόμυλου”, καθώς και σε σχετικές δημοσιεύσεις.
Στα περισσότερα ποτάμια της Άνδρου που είχαν νερό όλο τον χρόνο υπήρχαν αρκετοί νερόμυλοι. Εάν η ροή του νερού δεν ήταν αρκετή για να δουλεύει ο μύλος δίχως διακοπή, τότε πάνω από τον μύλο υπήρχε μια στέρνα. Εάν η ροή επαρκούσε για συνεχή λειτουργία τότε δεν χρειαζόταν στέρνα. Στην πρώτη κατηγορία βρίσκονταν μάλλον οι περισσότεροι μύλοι στο νησί, τυπικό παράδειγμα οι περίπου 20 μύλοι στο ρέμα των Φρουσαίων. Στη δεύτερη κατηγορία ήταν μεταξύ άλλων οι μύλοι στα Αποικία και τις Στραπουριές, που μοιράζονταν τα νερά από τις Εβρουσές. Σε μεγάλες ρεματιές όπως τα Διποτάματα, οι Φρουσαίοι κλπ υπήρχαν πολλοί νερόμυλοι που δεν ήταν πάντοτε όλοι στην ίδια όχθη του ποταμού, κάτι που υπαγορευόταν από την μορφολογία του εδάφους. Όπου υπήρχε ένας αριθμός νερόμυλων στην ίδια πλευρά το ποταμού το νερό από την έξοδο του ενός μύλου ακολουθούσε αυλάκι προς τον επόμενο μύλο. Εάν επίσης αυτοί οι μύλοι χρειάζονταν να έχουν στέρνα, τότε υπήρχε μια αλληλεξάρτηση ως προς τον χρόνο λειτουργίας τους. Από τον τελευταίο στη σειρά μύλο το νερό επέστρεφε στο ποτάμι.
Από τα πολυάριθμα ερείπια των νερόμυλων είναι προφανές ότι οι μυλωνάδες ήταν και αγρότες, όπως ο υπόλοιπος πληθυσμός στην περιοχή. Ο μύλος, εκτός από λίγες περιπτώσεις, ήταν μέρος του σπιτιού, γύρω από το οποίο υπήρχαν τα περιβόλια και οι κήποι της οικογένειας. Στο χωριό Στραπουριές η αλληλουχία περίπου 10 νερόμυλων βρίσκεται στην απότομη πλαγιά του χωριού και όχι σε όχθες ποταμού. Τροφοδοτείται με νερό από το ρέμα στις Ευρουσές ενώ το υπόλοιπο νερό τροφοδοτεί τους μύλους στα Αποίκια. Η αφθονία νερού ήταν τέτοια που αυτοί οι μύλοι δεν χρειάζονταν στέρνα.
Σημειωτέον ότι ο μεγάλος αριθμός νερόμυλων στην Άνδρο – μερικές εκατοντάδες, ήταν αναγκαίος λόγω του μεγάλου μόνιμου πληθυσμού του νησιού. Οι περισσότεροι καλλιεργούσαν την γη και τα δημητριακά ήταν απαραίτητο μέρος της δίαιτας. Είναι αυτονόητο ότι οι μύλοι, τα ερείπια των οποίων υπάρχουν σήμερα, δεν ήταν πάντοτε ενεργοί ταυτόχρονα. Ο τελευταίος μύλος στους Φρουσαίους, που έκλεισε την δεκαετία του 1970, ήταν αυτός του Ζούρα. Η ζήτηση για αλεύρι είχε μηδενιστεί και η οικογένεια εγκατέλειψε το έρημο πια χωριό.
Κείμενο : Γιάννης Τριδήμας
2 Ιανουαρίου 2024
THE WATER MILLS OF ANDROS
To make bread you need flour and to make flour you need a mill. In the pre-industrial era the mills were powered by wind – windmills or by water – water mills. In Andros there are ruins of both categories. However, because water is relatively abundant in Andros, windmills were few and only in areas where there was no running water.
The type of water mill in Andros was exclusively the “Greek mill” or “Norse mill” as it is called in northern Europe. This type of water mill has the main advantage that the water moves the millstone without the need for gears which cannot be easily manufactured from local materials. It should be noted that the most practical and prevalent type of windmill has a horizontal shaft and requires gears to turn the millstone. Less efficient windmills with a vertical shaft were also used.
The amount of water flowing in the rivers of Andros is relatively small, especially in the summer. For this reason, the water needs to fall from a height in order to apply the necessary force to move the millstone.
At the beginning of the industrial revolution and in places where there was plenty of water, high-power watermills with a horizontal shaft prevailed, where the water pushed the waterwheel either from the bottom – undershot or the top – overshot. A watermill of this type exists in the ruins of the Empirikos Factory in Stenies and is later than the old watermills of Andros.
DESIGN AND OPERATION OF THE “HELLENIC MILL”
The watermill was built on the river bank near the river. At a certain distance upstream of the mill, a small dam was constructed in the river from where the water followed a leat on the bank that reached above the mill at a height of 5 to 8 meters from it. There the water fell into the “mill chute”, a vertical pipe that had a horizontal nozzle at its base. The water came out of the nozzle with considerable momentum and moved the waterwheel, which was a horizontal rim with blades, whose spindle was vertical. The millstone was firmly tied to the upper end of the spindle and rotated together with the waterwheel. The various parts of the mill were made of wood and only the shaft was often made of iron by the local blacksmith. Between the millstone and the waterwheel there was a stone floor that ensured that the miller’s workspace would remain dry. In Andros, the water chute was either made of wood or it was a vertical stone-built watertight hatch. Although the entire construction was based on local methods and materials, the miller had at his disposal means of controlling the operation of the mill that allowed him to regulate the flow of water and the distance of the millstone from the lower stone without having to leave his position. More details can be found on the internet, if you search for “the parts of the water mill”, as well as in relevant publications.
There were several water mills on most of the rivers of Andros that had water all year round. If the flow of water was not sufficient for the mill to operate then a mill pond was constructed above the mill. If the flow was sufficient for continuous operation, the mill pond was not needed. The first category probably included most of the mills on the island, a typical example being the approximately 20 mills by the Frousei river. The second category included, among others, the mills in Apoikia and Strapouries, which shared the waters from Evrouses. In large ravines such as Dipotamata, Frousei etc, not all watermills were on the same bank of the river, something dictated by the morphology of the terrain. Where there were a number of watermills on the same side of the river, the water from the outlet of one mill followed a leat to the next mill. If these mills also needed to have a mill pond, then there was an interdependence in terms of their operating time. From the last mill in a row the water was returned to the river.
From the numerous ruins of the watermills it is obvious that the millers were also farmers, like the rest of the population in the area. The mill, except for a few cases, was part of the house, around which there were the family orchards and gardens. In the village of Strapouries the sequence of about 10 watermills is located on the steep slope of the village and not on the banks of a river. It is fed with water from the stream at Evrouses while the remaining water supplies the mills at Apoikia. The abundance of water was such that these mills did not need a cistern.
It should be noted that the large number of watermills on Andros – a few hundred, was necessary due to the large permanent population of the island. Most of them cultivated the land and cereals were an essential part of the diet. It goes without saying that the mills, the ruins of which exist today, were not always active at the same time. The last mill in Froussaioi, which closed in the 1970s, was that of Zouras. The demand for flour had dropped to zero and the family abandoned the now deserted village.
Yiannis Tridimas
January 2, 2024
Φωτογραφίες : Μαρία Σταύρα/Judith Degen